گرفتن مهریه از پدر شوهر یا ورثه (آیا ممکن است؟)

مطالبه مهریه، حق قانونی و شرعی زن در عقد ازدواج است و اصالتاً بر عهده مرد (شوهر) می‌باشد. اما در برخی شرایط خاص، این سوال پیش می‌آید که آیا می‌توان مهریه را از پدر شوهر یا حتی از ورثه او مطالبه کرد؟ این موضوع از پیچیدگی‌های خاص حقوقی برخوردار است که نیاز به بررسی دقیق مبانی قانونی، شرایط و استثنائات دارد. در این مقاله به صورت جامع به این پرسش کلیدی پاسخ داده خواهد شد.

مبانی قانونی مهریه و مسئولیت پرداخت آن

برای درک امکان یا عدم امکان مطالبه مهریه از پدر شوهر، ابتدا باید ماهیت مهریه و مسئولیت اصلی پرداخت آن را به درستی شناخت.

تعریف مهریه و ماهیت حقوقی آن

مهریه یا صداق، مالی است که با عقد نکاح، زن مالک آن می‌شود و مرد مکلف به پرداخت آن است. مهریه جزء دیون ممتازه محسوب می‌شود، به این معنا که در صورت ورشکستگی یا فوت شوهر، پرداخت آن بر بسیاری از دیون دیگر اولویت دارد. این حق، با صرف وقوع عقد ازدواج محقق می‌شود، حتی اگر زن و شوهر هرگز زندگی مشترک را آغاز نکرده باشند یا طلاق واقع شود.

مسئولیت اصلی پرداخت مهریه (شوهر)

بر اساس ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، “به مجرد عقد، زن مالک مهر می‌شود و می‌تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید.” این ماده به روشنی نشان می‌دهد که مسئول اصلی و اصیل در پرداخت مهریه، شخص شوهر است. بنابراین، اصل بر این است که زن تنها می‌تواند مهریه خود را از اموال و دارایی‌های شوهر مطالبه کند. مطالبه از شخص ثالث، از جمله پدر شوهر، تنها در شرایط استثنایی و با اثبات شرایط قانونی خاص امکان‌پذیر خواهد بود.

شرایط امکان مطالبه مهریه از پدر شوهر

همان‌طور که ذکر شد، مطالبه مهریه از پدر شوهر از طریق اصل حقوقی “مسئولیت شخص ثالث” پیروی می‌کند و صرفاً در موارد محدودی قابلیت طرح دارد. این موارد به شرح زیر هستند:

۱. کفالت یا ضمانت پدر شوهر

یکی از رایج‌ترین و مهم‌ترین شرایطی که زن می‌تواند مهریه خود را از پدر شوهر مطالبه کند، زمانی است که پدر شوهر به صورت رسمی و قانونی، پرداخت مهریه را “ضمانت” یا “کفالت” کرده باشد.

• ضمانت: در عقد ضمان، ضامن (پدر شوهر) تعهد می‌کند که دین (مهریه) را از طرف مدیون اصلی (شوهر) به طلبکار (زن) بپردازد. با این عقد، ذمه مدیون اصلی بری شده و ذمه ضامن مشغول می‌شود. این ضمانت باید در زمان عقد نکاح یا پس از آن و با رعایت شرایط قانونی مربوط به عقد ضمان (مانند اهلیت طرفین و قصد و رضا) صورت گرفته باشد.
• کفالت: در عقد کفالت، کفیل (پدر شوهر) تعهد می‌کند که مکفول‌له (زن) را در زمان و مکان معین حاضر نماید. اگرچه کفالت بیشتر مربوط به حضور شخص است، اما در برخی موارد ممکن است به پرداخت دین نیز تعمیم یابد، اگر صراحتاً تعهد به پرداخت نیز صورت گرفته باشد. در خصوص مهریه، معمولاً بحث ضمانت مطرح می‌شود تا کفالت به معنای صرف حضور.

۲. فوت شوهر و سهم‌الارث پدر شوهر

در صورت فوت شوهر، مهریه زن به عنوان یک “دین” بر عهده متوفی باقی می‌ماند. این دین باید قبل از تقسیم ارث از محل ماترک (اموال به جا مانده) شوهر پرداخت شود. اگر شوهر فوت کند و پدر شوهر جزء ورثه او باشد و از او ارث ببرد، زن می‌تواند مهریه خود را از کل ماترک متوفی (که شامل سهم‌الارث پدر شوهر نیز می‌شود) مطالبه کند. به عبارت دیگر:

• تقدم مهریه بر ارث: مهریه قبل از تقسیم ارث وراث، از کل اموال متوفی پرداخت می‌شود.
• عدم مسئولیت مستقیم پدر شوهر: پدر شوهر به عنوان شخص پدر، مسئولیتی در پرداخت مهریه ندارد، مگر اینکه ورثه باشد و اموال از طریق ارث به او رسیده باشد. در این صورت، مهریه از سهم او نیز برداشت می‌شود، نه اینکه او به عنوان ضامن یا مدیون اصلی محسوب شود.
• نبود اموال: اگر شوهر فوت کند و هیچ مالی برای پرداخت مهریه از خود به جای نگذارد، مطالبه مهریه از پدر شوهر یا سایر ورثه (به جز شرایط ضمانت) امکان‌پذیر نیست، زیرا ورثه تنها به میزان سهم‌الارث خود مسئول پرداخت دیون متوفی هستند، نه بیشتر.

۳. انتقال اموال به پدر شوهر به قصد فرار از دین

در شرایطی که شوهر برای عدم پرداخت مهریه، اموال خود را به پدرش منتقل کند (مثلاً به نام او سند بزند یا هبه کند) و قصد او از این کار فرار از دین (پرداخت مهریه) باشد، زن می‌تواند ابطال این معامله را از دادگاه درخواست کند. اگر دادگاه احراز کند که انتقال اموال با قصد فرار از دین صورت گرفته، معامله باطل شده و اموال به دارایی‌های شوهر برگردانده می‌شود تا از محل آن مهریه پرداخت شود. در این حالت، پدر شوهر به طور مستقیم به خاطر مهریه مسئول نیست، اما اقدام او در پذیرش اموال با این قصد، می‌تواند به مطالبه مهریه از آن اموال منجر شود.

مراحل قانونی و مدارک لازم

فرآیند مطالبه مهریه از پدر شوهر، چه در حالت ضمانت و چه در صورت مطالبه از ماترک، مستلزم طی مراحل قانونی و ارائه مدارک مشخصی است.

نکات حقوقی مهم و هشدارها

• ⚠
  اثبات دشوار است:
  بدون سند و مدرک کتبی، اثبات ضمانت پدر شوهر بسیار دشوار است. صرف ادعا یا توافقات شفاهی در بسیاری از موارد مورد قبول دادگاه نیست.
• ⚠
  مسئولیت محدود ورثه:
  ورثه فقط تا میزان سهم‌الارث خود مسئول پرداخت دیون متوفی هستند. اگر اموالی از متوفی به پدر شوهر نرسیده باشد، نمی‌توان مهریه را از او مطالبه کرد.
• ⚠
  پیچیدگی‌های حقوقی:
  مسائل مربوط به مهریه و ارث از پیچیدگی‌های حقوقی خاصی برخوردار است. هر مورد بسته به شرایط و مستندات آن باید به صورت جداگانه بررسی شود.
• ⚠
  مشاوره حقوقی:
  در چنین پرونده‌هایی، دریافت مشاوره از وکیل متخصص در امور خانواده و مهریه ضروری است تا از حقوق خود به بهترین نحو دفاع کنید.

پرسش‌های متداول

در نهایت، امکان مطالبه مهریه از پدر شوهر یا ورثه، یک موضوع حقوقی استثنایی است که تنها در شرایط خاصی محقق می‌شود. این شرایط شامل ضمانت رسمی پدر شوهر برای پرداخت مهریه، یا مطالبه از ماترک شوهر فوت شده در صورتی که پدر شوهر جزء ورثه باشد، و یا انتقال اموال به قصد فرار از دین می‌شود. در تمامی این موارد، اثبات ادعا و طی مراحل قانونی نیاز به دانش و تجربه حقوقی دارد. بنابراین، توصیه اکید می‌شود پیش از هرگونه اقدام، با وکیل متخصص مشورت نمایید.