گرفتن مهریه از ضامن (آیا مهریه ضمانت بردار است؟)

در پیچیدگی‌های روابط مالی و زناشویی، مهریه همواره یکی از ارکان مهم و قانونی عقد نکاح در ایران به شمار می‌رود. اما گاهی اوقات، شرایطی پیش می‌آید که وصول این حق مشروع از زوج با دشواری‌هایی روبرو می‌شود. در چنین شرایطی، ممکن است بحث “ضمانت مهریه” مطرح گردد. این مقاله به بررسی جامع و دقیق موضوع گرفتن مهریه از ضامن، مبانی قانونی آن و پاسخ به این سوال کلیدی می‌پردازد که آیا مهریه اساساً قابلیت ضمانت را دارد یا خیر.

مقدمه: فهم ماهیت مهریه و ضمانت در حقوق ایران

مهریه، مالی است که مرد در زمان عقد نکاح یا پس از آن به زن می‌پردازد یا متعهد به پرداخت آن می‌شود. این حق، از لحظه عقد، بر ذمه مرد مستقر شده و زن می‌تواند هر زمان که بخواهد آن را مطالبه کند. ماهیت مهریه به گونه‌ای است که در اکثر مواقع به عنوان یک دین مطلق تلقی می‌شود.

از سوی دیگر، ضمانت در حقوق مدنی ایران، عقدی است که به موجب آن شخص ثالث (ضامن) در برابر طلبکار (مضمون‌له) متعهد می‌شود دین مدیون (مضمون‌عنه) را بپردازد. با انعقاد عقد ضمان، ذمه مدیون اصلی بری شده و ذمه ضامن در برابر طلبکار مشغول می‌شود، مگر آنکه خلاف آن شرط شده باشد.

پرسشی که در اینجا مطرح می‌شود این است که آیا این دو مفهوم حقوقی می‌توانند با یکدیگر پیوند خورده و ضامنی برای پرداخت مهریه وجود داشته باشد؟ پاسخ این سوال، نیازمند بررسی دقیق مواد قانونی و رویه‌های قضایی است.

مبانی قانونی ضمانت مهریه: آیا اساساً مهریه قابل ضمانت است؟

بله، بر اساس صراحت قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مهریه نیز مانند سایر دیون، قابلیت ضمانت را دارد. ماده 684 قانون مدنی در تعریف عقد ضمان بیان می‌دارد: “ضمان عقدی است که به موجب آن شخصی در مقابل دین دیگری متعهد می‌شود آن را ادا کند.” هیچ منع قانونی برای ضمانت دیون ناشی از عقد نکاح، از جمله مهریه، وجود ندارد.

شرایط صحت عقد ضمان مهریه

برای آنکه عقد ضمان مهریه معتبر باشد و بتوان از طریق آن، مهریه را از ضامن مطالبه کرد، لازم است شرایط عمومی صحت قراردادها و شرایط اختصاصی عقد ضمان رعایت شود:

• قصد و رضای طرفین: ضامن باید با اراده آزاد و قصد واقعی متعهد به پرداخت مهریه شود. زن (مضمون‌له) نیز باید به ضمانت او رضایت دهد.
• اهلیت طرفین: ضامن و مضمون‌له (زن) باید عاقل، بالغ و رشید باشند.
• معلوم و معین بودن مضمون‌به: میزان و شرایط مهریه که موضوع ضمانت است، باید کاملاً مشخص و معین باشد.
• مشروعیت جهت: عقد ضمان باید برای مقصودی مشروع منعقد شده باشد.
• وجود دین اصلی: در زمان انعقاد عقد ضمان، دین مهریه باید قبلاً بر ذمه زوج مستقر شده باشد، حتی اگر حال نباشد (مانند مهریه عندالاستطاعه که دین است اما زمان مطالبه آن مشروط است).

تفاوت ضامن مهریه با کفیل

بسیاری اوقات مفهوم “ضامن” و “کفیل” با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند، در حالی که این دو در حقوق ایران تفاوت‌های ماهوی دارند. در بحث مهریه، این تمایز اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند. در ادامه، این دو نهاد حقوقی را مقایسه می‌کنیم:

فرایند مطالبه مهریه از ضامن

مطالبه مهریه از ضامن، مستلزم رعایت تشریفات قانونی خاص خود است. این فرایند عموماً مشابه مطالبه سایر دیون از ضامن است:

گام‌های اجرایی برای مطالبه

1. درخواست از ضامن: ابتدا زن (مضمون‌له) باید از ضامن تقاضای پرداخت مهریه را بنماید.
2. تنظیم و ثبت دادخواست: در صورت عدم پرداخت داوطلبانه، زن باید دادخواستی به خواسته مطالبه مهریه علیه ضامن در دادگاه صالح خانواده (یا حقوقی، بسته به شرایط) تنظیم و ثبت کند. تمامی مدارک مربوط به عقد نکاح و سند ضمانت باید پیوست دادخواست شود.
3. رسیدگی قضایی: دادگاه با بررسی مستندات و شنیدن اظهارات طرفین، در صورت احراز صحت عقد ضمان و عدم پرداخت مهریه، حکم به محکومیت ضامن صادر می‌کند.
4. اجرای حکم: پس از قطعیت حکم، زن می‌تواند از طریق اجرای احکام، نسبت به توقیف اموال ضامن و وصول مهریه اقدام کند.
5. توقیف اموال و جلب: در صورت عدم توانایی ضامن در پرداخت و معرفی مال، امکان توقیف اموال وی و حتی در برخی موارد، جلب او (در صورت شرایط اعسار و تقسیط) وجود دارد.

مسئولیت تضامنی یا انفرادی ضامن؟

مطابق ماده 698 قانون مدنی، “بعد از اینکه ضمان به طور صحیح واقع شد، ذمه مضمون‌عنه (مدیون اصلی) بری و ذمه ضامن به دین مشغول می‌شود.” این اصل به معنای انتقال دین از ذمه مدیون اصلی به ذمه ضامن است. در نتیجه، پس از انعقاد عقد ضمان صحیح، زن تنها می‌تواند مهریه خود را از ضامن مطالبه کند و حق رجوع به زوج (مضمون‌عنه) را ندارد. البته این حکم در صورتی است که در سند ضمانت، شرط خلاف آن نشده باشد (مثلاً ضمانت تضامنی که در آن هم ضامن و هم مدیون اصلی مسئول باشند).

دفاعیات احتمالی ضامن و حدود مسئولیت وی

ضامن نیز در مقابل مطالبه مهریه، می‌تواند دفاعیاتی را مطرح کند که منجر به رد دعوای زن یا محدود شدن مسئولیت ضامن شود:

موارد بطلان یا فسخ عقد ضمان

• عدم اهلیت ضامن: اگر ضامن در زمان عقد ضمان صغیر، مجنون یا غیررشید بوده باشد.
• اکراه یا اشتباه: اگر ضامن تحت اکراه (اجبار) یا در اثر اشتباه در موضوع مهمی اقدام به ضمانت کرده باشد.
• عدم وجود دین اصلی: اگر در زمان عقد ضمان، دین مهریه وجود نداشته باشد (مثلاً اگر عقد نکاح باطل بوده باشد).
• تحدید ضمانت: اگر ضامن تعهد خود را به مبلغ یا مدت خاصی محدود کرده باشد، مسئولیت او فراتر از آن نخواهد بود.

سقوط تعهد اصلی (مهریه)

اگر به هر دلیلی دین مهریه از ذمه زوج ساقط شود (مثلاً با پرداخت، ابراء، یا بخشش مهریه)، تعهد ضامن نیز خود به خود ساقط خواهد شد. این یکی از اصول مهم تبعیت ضمان از دین اصلی است.

نکات حقوقی مهم برای زنان و ضامنین

نتیجه‌گیری و توصیه‌های پایانی

موضوع گرفتن مهریه از ضامن، یک جنبه حساس و مهم در حقوق خانواده و تعهدات مالی است. همانطور که بررسی شد، مهریه ضمانت‌بردار است و این امر می‌تواند ابزاری برای تضمین حقوق زن باشد. با این حال، چه برای زنانی که به دنبال وصول مهریه خود هستند و چه برای اشخاصی که قصد ضمانت مهریه را دارند، آگاهی کامل از قوانین و مشورت با متخصصین حقوقی، امری ضروری و حیاتی است.

پیچیدگی‌های حقوقی، تفاوت‌ها بین مفاهیم مشابه (مانند ضامن و کفیل)، و امکان طرح دفاعیات مختلف، ایجاب می‌کند که در هر مرحله از این فرایند، دقت و احتیاط کافی به خرج داده شود. در نهایت، رویکرد پیشگیرانه و استفاده از خدمات مشاوره‌ای متخصصان حقوقی، می‌تواند از بروز بسیاری از مشکلات و چالش‌های آتی جلوگیری کند.

سوالات متداول (FAQ)