مهریه را کی داده کی گرفته؟ (پاسخ حقوقی به یک ضربالمثل)
ضربالمثل “مهریه را کی داده کی گرفته؟” شاید در نگاه اول بیانگر نوعی بیاهمیتی یا حتی دست نیافتنی بودن مهریه به نظر برسد. اما در واقعیت حقوقی، مهریه نه یک رؤیاست و نه یک وعده پوچ. مهریه حقی است شرعی و قانونی که به محض وقوع عقد نکاح، بر ذمه زوج (مرد) مستقر میشود و مطالبه آن در هر زمان، از جمله حقوق لاینفک زوجه (زن) محسوب میگردد. این مقاله قصد دارد تا با نگاهی دقیق و علمی، به ماهیت حقوقی مهریه بپردازد و پاسخ روشنی به این پرسش عامیانه ارائه دهد.
ماهیت حقوقی مهریه: از هبه تا دین
برای درک صحیح ابعاد مطالبه و پرداخت مهریه، ابتدا باید با ماهیت قانونی آن آشنا شویم. مهریه نه یک هدیه صرف است و نه صرفاً بهایی برای وصلت؛ بلکه یک تعهد مالی مشخص و قانونی است که زوج موظف به پرداخت آن است.
تعریف قانونی مهریه
مهریه یا “صداق” مالی است که در عقد نکاح دائم یا موقت، مرد متعهد به پرداخت آن به زن میشود. این تعهد میتواند در قالب وجه نقد، سکه، طلا، اموال منقول یا غیرمنقول و حتی آموزش قرآن یا انجام سفر حج باشد. اهمیت قانونی مهریه از آن جهت است که به محض جاری شدن صیغه عقد، زن مالک آن میشود و حق تصرف کامل در آن را پیدا میکند.
تفاوت مهریه با شیربها و جهیزیه
اغلب اوقات، مهریه با مفاهیم دیگری نظیر شیربها و جهیزیه اشتباه گرفته میشود که لازم است تفاوتهای آنها را روشن کنیم:
انواع مهریه (عندالمطالبه، عندالاستطاعه)
- مهریه عندالمطالبه: متداولترین نوع مهریه است و به این معناست که زن هر زمان که بخواهد، میتواند آن را از مرد مطالبه کند و مرد مکلف به پرداخت آن است. در این حالت، زن نیازی به اثبات توانایی مالی مرد ندارد.
- مهریه عندالاستطاعه: در این نوع مهریه، پرداخت منوط به توانایی مالی مرد است. به این معنا که زن تنها زمانی میتواند مهریه را مطالبه کند که ثابت شود مرد توانایی پرداخت آن را دارد. اثبات این توانایی بر عهده زوجه است.
تکلیف پرداخت مهریه بر عهده کیست؟
پاسخ به این سؤال روشن است: تکلیف پرداخت مهریه به طور کامل بر عهده زوج است. این یک دین و تعهد مالی است که به محض امضای عقدنامه بر ذمه مرد قرار میگیرد.
مسئولیت اصلی زوج و ضمانت اجرا
ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی صراحتاً بیان میدارد: “به مجرد عقد، زن مالک مهر میشود و میتواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید.” این ماده نشاندهنده مالکیت قطعی زن بر مهریه است. مرد نمیتواند از پرداخت آن شانه خالی کند و در صورت امتناع، زن حق دارد از طریق مراجع قانونی اقدام به مطالبه و وصول آن نماید.
آیا زن میتواند مهریه خود را ببخشد؟
بله، زن مختار است که تمام یا قسمتی از مهریه خود را ببخشد (بذل مهریه). این بخشش باید با رضایت کامل، قصد واقعی و بدون هیچگونه اکراه و اجباری صورت گیرد. بخشش مهریه یک عمل حقوقی است و بهتر است با تنظیم سند رسمی در دفاتر اسناد رسمی انجام شود تا از بروز اختلافات آتی جلوگیری شود. در صورت بخشش، زن دیگر حقی برای مطالبه آن قسمت از مهریه نخواهد داشت.
مراحل قانونی وصول مهریه: از ثبت تا اجرا
این بخش، راهنمایی گامبهگام برای زنانی است که قصد مطالبه مهریه خود را دارند و نشان میدهد که مهریه “گرفته میشود”.
-
گام اول: مراجعه به اداره ثبت اسناد و املاک
در حال حاضر، بهترین و سریعترین راه برای مطالبه مهریه، مراجعه به اداره اجرای ثبت اسناد و املاک است. زن میتواند با در دست داشتن اصل عقدنامه و کارت ملی، به دفتر ازدواجی که عقد در آن جاری شده مراجعه کرده و درخواست صدور اجراییه نماید. سپس با این اجراییه به اداره ثبت مراجعه و درخواست توقیف اموال مرد را ارائه دهد. این روش به مراتب سریعتر و کمهزینهتر از طرح دعوا در دادگاه خانواده است.
-
گام دوم: توقیف اموال زوج
پس از صدور اجراییه، زوجه میتواند درخواست معرفی و توقیف اموال زوج را از اداره ثبت یا دادگاه (در صورتی که پرونده در دادگاه باشد) بنماید. این اموال میتواند شامل حسابهای بانکی، حقوق و مزایا، ملک، خودرو، سهام، و… باشد. تا زمانی که مهریه پرداخت نشده، اموال توقیف شده از دسترس مرد خارج خواهد شد.
-
گام سوم: حکم اعسار و تقسیط مهریه
اگر زوج توانایی پرداخت یکجای مهریه را نداشته باشد، میتواند دادخواست اعسار (ناتوانی مالی) را به دادگاه تقدیم کند. در صورت پذیرش اعسار، دادگاه با توجه به وضعیت مالی مرد، مهریه را به صورت پیشپرداخت (مقدم) و اقساط ماهانه تعیین میکند. این به معنای عدم پرداخت نیست، بلکه نحوه پرداخت را منطبق با توانایی مرد سامان میدهد.
-
گام چهارم: ضمانت اجرای کیفری (جلب یا حبس)
در صورتی که مرد علیرغم توانایی مالی، از پرداخت مهریه یا اقساط آن امتناع کند و یا اموالی را به نام خود نداشته باشد تا توقیف شود و دادخواست اعسار او نیز رد شده باشد، زن میتواند درخواست جلب (قرار بازداشت) وی را از دادگاه یا اجرای ثبت مطالبه کند. این موضوع تا زمان پرداخت مهریه یا ارائه تضمین مناسب ادامه خواهد داشت. البته لازم به ذکر است که با تغییرات قانونی جدید، شرایط جلب سختتر شده و مرد تنها در صورت عدم اثبات اعسار یا عدم پرداخت اقساط بعد از حکم اعسار، ممکن است با حکم جلب مواجه شود.
آیا مهریه قابل تغییر یا مطالبه مجدد است؟
برخلاف تصور برخی، مهریه پس از تعیین و ثبت در عقدنامه، قابل تغییر یکطرفه نیست. اما شرایطی وجود دارد که بر وضعیت آن تأثیر میگذارد:
مهریه در دوران عقد
اگر قبل از برقراری رابطه زناشویی (نزدیکی) بین زوجین، طلاق واقع شود، زن تنها مستحق دریافت نصف مهریه تعیین شده خواهد بود. اما اگر رابطه زناشویی برقرار شده باشد، حتی برای یک بار، زن مستحق تمام مهریه است.
مهریه پس از طلاق
در صورت وقوع طلاق، اگر رابطه زناشویی قبلاً برقرار شده باشد، زن مستحق دریافت تمام مهریه خود است (مگر آنکه بخشی از آن را بخشیده باشد). طلاق به خودی خود باعث ساقط شدن حق مهریه نمیشود و زن میتواند پس از طلاق نیز برای مطالبه مهریه اقدام کند.
عواقب عدم پرداخت مهریه
عدم پرداخت مهریه، میتواند عواقب حقوقی جدی برای زوج داشته باشد، از جمله توقیف اموال، ممنوعالخروجی و در شرایط خاص و با رعایت قوانین جدید، حتی جلب و بازداشت. اینها همگی نشان میدهند که مهریه یک دین واقعی است که دیر یا زود باید پرداخت شود.
پرسشهای متداول درباره مهریه
در این بخش به برخی از سؤالات پرتکرار در خصوص مهریه پاسخ میدهیم تا ابهامات رایج برطرف شود. این نکات کلیدی، درک شما را از مهریه تکمیل خواهد کرد:
❓ مهریه بعد از فوت زوج چگونه مطالبه میشود؟
پس از فوت مرد، مهریه از ترکه (اموال به جا مانده) او قابل مطالبه است. زن جزو اولین طلبکاران محسوب میشود و قبل از تقسیم ارث بین وراث، مهریه او باید پرداخت گردد.
❓ آیا مهریه در ازدواج موقت (صیغه) نیز وجود دارد؟
بله، در عقد موقت (صیغه)، مهریه از ارکان اصلی عقد است و عدم تعیین آن موجب بطلان عقد میشود. زن در عقد موقت به محض جاری شدن صیغه، مالک تمام مهریه میشود.
❓ تفاوت مهریه با نفقه چیست؟
مهریه حق مالی است که زن مالک آن میشود و دین مرد به اوست. اما نفقه، هزینه زندگی زن شامل خوراک، پوشاک، مسکن، درمان و… است که به صورت مستمر بر عهده مرد است و با تمکین زن مرتبط است. نفقه جنبه مالکیت برای زن ندارد.
❓ آیا مهریه شامل سقف تعداد سکه میشود؟
بله، بر اساس قانون، مطالبه مهریه بالاتر از ۱۱۰ سکه بهار آزادی، تنها در صورت اثبات ملائت و تمکن مالی مرد امکانپذیر است. یعنی برای بیش از ۱۱۰ سکه، زن باید ثابت کند که مرد توانایی پرداخت آن را دارد.
نتیجهگیری: حق محترم مهریه
در نهایت، پاسخ به ضربالمثل “مهریه را کی داده کی گرفته؟” از منظر حقوقی بسیار روشن است: مهریه حقی است شرعی و قانونی که زوج میدهد و زوجه میگیرد. این حق به پشتوانه قوانین محکم و رویههای قضایی دقیق، قابل مطالبه و وصول است. اگرچه مسیر مطالبه مهریه ممکن است با چالشهایی همراه باشد، اما به هیچ عنوان به معنای دست نیافتنی بودن آن نیست. آشنایی با قوانین و استفاده از مشاورههای حقوقی متخصص، میتواند راهگشای زنان در احقاق حقوق مالی خود باشد.
برای دریافت مشاوره حقوقی تخصصی در زمینه مهریه و سایر دعاوی خانوادگی:
📞 تماس با ما:
📍 آدرس:
اتوبان باقری، فرجام غربی، بعد از عبادی، ساختمان کهکشان، پلاک 401، واحد 8، طبقه دوم
(جلسه حضوری فقط با هماهنگی قبلی)
صفحه تماس با ما | درباره ما | مقالات مرتبط
تماس سریع: 09100911179
